Kunt u nog zingen? Zing dan mee!

Literatuur die zich afspeelt op Corsica, of is geschreven door prominente Corsicaanse auteurs, en in de Corsicaanse taal.
Marilena Verheus
Weet bijna overal raad op
Weet bijna overal raad op
Berichten: 530
Lid geworden op: 24-03-2009 00:26
Locatie: Heemstede

Bericht door Marilena Verheus » 16-03-2013 17:00

Omdat het op het prikbord nogal stil is en w?t er geschreven wordt alleen nog maar gaat over "wat waar hoe" (niks mis mee, maar er is m??r!), heb ik zin om deze taalrubriek weer eens de op te pakken. Ik heb in de afgelopen paar jaar niet stilgezeten en ontzettend veel bijgeleerd. Allereerst wil ik teruggrijpen op de laatste uitwisseling over -acciu.

Het achtervoegsel -acciu is inderdaad een "pejoratief suffix", een achtervoegsel dat een negatieve nuance aan het woord geeft waar het achter staat. Maar in de samenstellingen "Bastelicaccia" en "Ghisunaccia" h?eft dat niet het geval te zijn. Het is inderdaad een uitleg die men hier en daar kan vinden, maar er bestaat nog een andere, misschien wel plausibeler verklaring. Zoals bekend lagen vroeger alle dorpen in de bergen en heuvels en niet aan de kust, aangezien van zee eigenlijk zelden iets goeds kwam. Toch hadden veel van die dorpen een "eigen" vissershaventje of een strand waar ze het vee lieten overwinteren. Dat hoorde dan als het ware bij het dorp.

Nu is het bijvoeglijk naamwoord dat hoort bij Ghisoni ghisunacciu (U Maiori, p. 492), dat bij Bastelica is bastilicacciu (U Maiori, p. 197). Het betekent simpelweg "afkomstig uit, horend bij" (een plaats). Zo wordt Bastia bewoond door bastiacci en spreekt men in Corsica Suttana (Corse-du-Sud) suttanacciu. Bastilicaccia en Ghisunaccia zijn dus kustplaatsen "behorend bij ...". Bij de andere adjectieven op -acciu is geen sprake van malaria, dus kan men zich afvragen of de theorie over Bastilicaccia en Ghisunaccia dan nog wel overeind blijft.

Een paar voorbeelden (van Infcor, de databank van ADECEC, waar je ook op woordeinde kunt zoeken - handig als je rijmwoorden zoekt):
Campile > campilacciu
Prunelli > prunellacciu
Met "U Prunellacciu" bijvoorbeeld wordt de hele streek rond Prunelli aangeduid (Assimil, p. 106/107: Ghjuvan Teramu Rocchi, "Si sentia l'aschime").
Casabianca > casabiancacciu
Palleca > pallecacciu (op de naamborden staat Palneca, maar de dorpelingen laten geen gelegenheid ongebruikt om je op die fout te wijzen!)
I Cateri > cateracciu
S'eo morgu, sò sicuru chì un castagnu, quallà  in terra corsa, per mè suspirerà, chì senterà passà  l'anima di u mio core. (AFF)

Herman Goossens
Weet bijna overal raad op
Weet bijna overal raad op
Berichten: 288
Lid geworden op: 18-02-2005 22:38
Locatie: Tienen, België Folelli, Corsica

Bericht door Herman Goossens » 17-03-2013 22:12

Heel wat bijgeleerd. Maar het blijft moeilijk.

Marilena Verheus
Weet bijna overal raad op
Weet bijna overal raad op
Berichten: 530
Lid geworden op: 24-03-2009 00:26
Locatie: Heemstede

Bericht door Marilena Verheus » 18-03-2013 09:52

Ja, Herman, het is een ongelooflijk rijke en boeiende taal, maar wel gewoon een taal als alle andere en dus net zo makkelijk of moeilijk. Het wordt pas echt ingewikkeld als je de nuances begint te ontdekken en het niet-alledaagse vocabulaire. Fascinerend blijft ook het feit dat men het maar niet eens kan worden over bepaalde "regels". Ik volg sinds een paar jaar Jean Chiorboli, een taalkundige die in zijn onderzoek nogal wat aannames over de grammatica van het Corsu onderuit haalt. Heb je n?t geleerd dat een bepaalde constructie in het "echte" Corsicaans niet thuishoort omdat het een (kies maar) gallicisme/italianisme/toscanisme is, en dan komt hij met een artikel over dat ze het allemaal niet hebben begrepen en dat die constructie juist uiterst Corsicaans is. Heel vermoeiend.

Iets waar ze het gelukkig w?l over eens zijn is de uitspraak van de plaatsnamen. Onlangs stond op de site van de Tour te lezen dat de juiste uitspraak van Porto Vecchio "portov?k" zou zijn (Voor mij is het al sinds ik er de eerste keer was Portivechju!). Iemand heeft me eens uitgelegd dat dat komt doordat de Fransen zo gewend zijn aan het accent op de laatste lettergreep dat ze in het Corsicaans de laatste ?nbeklemtoonde lettergreep niet eens horen. Vandaar ook dat men vaak leest dat je "brocciu" als "broetsj" moet uitspreken. Laten we het maar gewoon op [(b)rootsjoe] houden. De "o" is gesloten en gaat inderdaad vaak richting [oe]. Maar ik had het over plaatsnamen.

In een gesprek onlangs met een zeer gewaardeerd prikbordlid dat al veel langer dan ik op Corsica komt, kwam het gesprek op enkele plaatsen in het zuiden, Carbini en Livia als ik het wel heb. Het viel me daarbij op dat we de klemtoon elk op een andere lettergreep legden. In het Nederlands is de plaats van de klemtoon nogal onvoorspelbaar, maar juist in woorden op -ia ligt hij doorgaans op niet op de i. (cf. malaria, prullaria, raffia, maffia). Het Frans legt de klemtoon standaard op de laatste lettergreep. Zo hoort men uit de mond van Nederlanders meestal B?stia, een Franstalig iemand heeft het doorgaans over Basti?, terwijl de stad in het Corsicaans toch echt Bast?a heet, met de klemtoon op de voorlaatste lettergreep. In het Corsicaans gaat men er van uit dat de klemtoon, zoals hier het geval is, valt op de voorlaatste lettergreep, met heel veel gevallen waarin hij ??n of meer lettergrepen naar achteren verschuift - en daarnaast zijn er de "afgeknotte" woorden waarin het accent op de laatste lettergreep ligt (bv. alle werkwoorden op -?). Dat laatste staat altijd aangegeven en steeds meer schrijvers kiezen ervoor om ook alle accenten op andere lettergrepen dan de voorlaatste aan te geven.

Juist bij plaatsnamen vind je helaas nogal wat uitzonderingen en wij Nederlanders hebben de neiging om de klemtoon dan daar te leggen waar hij voor ons gevoel wel lekker uitkomt: ik zal nooit mijn eerste gesprek met onze "Nederlandse Corsicaan" Marc Flori vergeten, waarin "zijn" dorp Rutali ter sprake kwam. Ik had geen mazzel, want ik was de eerste die de naam noemde, met uiteraard de klemtoon op de a... Fijntjes zorgde hij er voor dat in zijn antwoord de goede uitspraak (R?tali) te horen was...

Sindsdien ben ik op mijn hoede en luister ik extra goed als een gesprek in het Corsu over plaatsnamen gaat (wat heel vaak het geval is!). Ook door mijn leerboek "Le corse sans peine" van Assimil heb ik er heel wat geleerd, de hoofdpersonen van dat boekje maken een rondreis over het eiland en doen onder andere Alandu, Livia, Carbini, Figari en Evisa aan. In al die namen ligt de klemtoon juist op de lettergreep waar je hem niet verwacht, namelijk op de twee-na-laatste (behalve bij Livia, dat, analoog aan Bastia, de nadruk op de i van -ia krijgt).

Nog wat plaatsen die "sdrucciuli" zijn: L?pigna, C?nari, ?ita, M?ita, Bar?ttali, T?cchisi (staat op de kaart als Tox), ?rburi, Pian?ttuli...

Straks gaan we weer zingen: samen met Diana di l'alba gaan we een reisje maken van Portivechju naar Aiacciu. Daarin komen uiteraard nogal wat plaatsnamen langs. Wie dat wil kan vast luisteren naar het nummer A berlina, maar let op, de tekst die er onder staat bevat een aantal fouten en is bovendien door degene die hem gepost heeft (een jongen die ik ken, dus ik weet hoe hij praat) "omgewerkt" naar zijn eigen manier van spreken.
S'eo morgu, sò sicuru chì un castagnu, quallà  in terra corsa, per mè suspirerà, chì senterà passà  l'anima di u mio core. (AFF)

Henk Overbeek
Weet bijna overal raad op
Weet bijna overal raad op
Berichten: 424
Lid geworden op: 11-12-2005 23:24
Locatie: Assen

Bericht door Henk Overbeek » 19-03-2013 19:27

Leerzaam Marilene. Echt de moeite waard.

Marilena Verheus
Weet bijna overal raad op
Weet bijna overal raad op
Berichten: 530
Lid geworden op: 24-03-2009 00:26
Locatie: Heemstede

Bericht door Marilena Verheus » 18-05-2013 11:05

A Berlina, Diana di l'alba (1979)

A quattr'ori di matina,
Ni parti da Portivechju
Di Panighi la berlina
Lucenti com'unu spechju,
Ni porta li passaghjeri
Tanti corsi ch? stranieri.


Om vier uur in de morgen
Vertrekt uit Portivechju
Het busje van Panighi
Glimmend als een spiegel.
het vervoert als passagiers
Zowel Corsicanen als vreemdelingen.

? comu prima stazioni
Subitu t'avem'? Sotta
Diversi s? li parsoni
Vinuti da tanti lochi,
Cun pacchett'? cun valisgi
Ghjuvanell'? barbi grisgi.


En als eerste station
Hebben we meteen al Sotta
En er is allerhande volk
Gekomen van allerlei plaatsen,
Met pakjes en met koffers
Jongelui en grijze baarden.

? Lisandru senza sgena
Tocca l'acciliratori,
Munitu c? la sirena,
Ghjira intondu lu mutori
Tuttu cunturnend'? Cagna
Si direghja par muntagna.


En Lisandru, onbekommerd
Drukt het gaspedaal in,
Voorzien van een sirene
Draait de motor in het rond
En we gaan langs Cagna
Op weg de bergen in.

Cuddendu par Buravonu
A l'odori di lu pinu,
Si traversa lu vangonu
Di la furesta di Spina
Prutettu da Cristofilu
Varca lu col di Bacinu.


Door Buravonu gaat het bergopwaarts
Bij de geur van de pijnbomen
Gaan we door kloof
Van het woud van Spina
En beschermd door Christoffel
Passeren we de Col van Bacinu.

O tamant'h? l'alligria
Ch? prestu semu in Oronu
Ch? da Carbini ? Livia
Ci arranghjanu lu stradonu
Ch? di veda cosa strana
Ni rid'ancu la Tasciana.


O wat is de vrerugde groot
Want we zijn bijna in Oronu
Want tussen Carbini en Livia
Wordt er aan de weg gewerkt
Je ziet zulke gekke dingen
Dat zelfs de Tasciana er om lacht.

Da Livia ? San Gavinu
Zonza ven'in cunsiquenza
S'arrev'? f? lu spuntinu
A lu salamu di Quenza
Cull? si trova di tuttu
Casgiu merzu ? bon prisutu.


Van Livia naar San Gavinu
En daarna komt altijd Zonza
En we komen aan om te eten
Met de worst uit Quenza
Daar vind je van alles:
Oude kaas en goede ham.

? l'odori di la vervena
Frisca come nev'alpina,
S'arreva in Scupamena
Rispirendu l'aria fina,
L'acqua fresca di u vangonu,
U liquori di lu cantonu.


Door de geur van de verveine
Fris als sneeuw uit de Alpen
Komen we aan in Scupamena
De zuivere lucht ademend
Het frisse water van de stroom
De likeur uit de rots.

D'issu locu mi ramentu
U bel tempu ghjuvanile
Senza distingue u mumentu
A u fior di lu verd'aprile,
Locu di tanta dulcezza
D'amor'? di cuntintezza.


Van deze plek herinner ik me
De mooie tijd van mijn jeugd
Zonder besef van tijd
Bij de bloemen van de groene aprilmaand
Plek van zoveel tederheid
Van liefde en tevredenheid.

Da lu vecchju castagnu,
D'Audd? si v? in Pitretu
Si traversanu li bagni,
Lamasina inc? Grussetu
Sott'? l'arburi frunduti
No semu li binvinuti.


Van de oude kastanjeboom
Van Audd? gaat het naar Pitretu
We komen langs de baden
Lamasina en Grussetu
Onder het lover van de bomen
Zijn wij van harte welkom.

Quandu ni salta la bocca
Di San Ghjorghju l'ustillieru,
Ma comu senza paura
Si p? part'? lu stranieru,
Laghendu a funtanedda,
Si v? in Cavru ? in Pisciateddu.


Ala we voorbij de pas zijn
Van de waard van San Ghjorghju
En omdat je zonder angst
Kunt vertrekken naar elders
Laten we de bron achter
En gaan we naar Cavru en Pisciateddu.

Attachend'a rimpianata
Quidda di Campu di L'oru,
Ci fem'una cantata
Cun tutti quissi tinori
E ci fem'una risata
Sin'? l'intrata Aiacciu.


Als we de vlakte oprijden
Die van Campu di l'oru
Heffen we een lied aan
Met al die tenoren
En we hebben dolle pret
Tot aan het begin van Aiacciu.

A cumpagnia di Panighi
Guardata cun'attinzioni,
Malgradu tutti l'intrighi,
S? stati li gran' lioni,
Pigliat'avemu la dicizioni
Di cantavvi sta canzona...


Het gezelschap van Panighi
Werd gevolgd met aandacht
Ondanks alle intriges
Waren het leeuwen van kerels
En daarom hebben we besloten
Dit lied voor u te zingen...

Een korte toelichting: deze tekst is in het Zuid-Corsicaans (niet verwonderlijk, gezien de streek waar het over gaat). Dat betekent dat onder andere de onbeklemtoonde E's die velen van ons kennen uit de teksten van I Muvrini plaats maken voor i's of u's en soms a's:
geen attenzione, ne, tenori of quessi,
maar attinzioni, ni, tinori en quissi,
geen salame, stradone of vangone, , maar salamu, stradonu en vangonu.
En je snapt meteen waarom ik deze tekst heb gekozen: alle plaatsnamen zijn duidelijk te horen, de klemtoon incluis.

Antonu Marielli (de zanger met de snor van Diana di l'alba) vertelde me nog wat meer over het liedje:
"A "berlina" era un vechju carru d'un certu Panighi da u 1935 ? 1948 ch? partia da Portivechju sin'? Aiacciu passendu per a muntagna, purtendu una quindecina di passaghjeri.
Canzona fatta, di ferraghju 1943, da un certu Ghjuvanni Marcellesi, "Ghjuvanni u Bellu"... in u paesi di C?rbini.
U carru era cunduttu da un certu Lisandru Filippi."

De "berlina" was een oude bus van een zekere Panighi, die tussen 1935 en 1948 vertrok uit Portivechju, door de bergen reed tot aan Aiacciu en een stuk of vijftien passagiers vervoerde.
Het lied is in februari 1943 gemaakt door ene Ghjuvanni Marcellesi, bijgenaamd "Ghjuvanni u Bellu"(Jan de Schoone") in het dorp Carbini.
de chauffeur van de bus was een zekere Lisandru Filippi.


Afbeelding
S'eo morgu, sò sicuru chì un castagnu, quallà  in terra corsa, per mè suspirerà, chì senterà passà  l'anima di u mio core. (AFF)

Plaats reactie